Lumbar puncture (ခါးဆစ်ကြားမှအရည်ထုတ်ယူစစ်ဆေးခြင်း)

ခါးဆစ်ကြားမှ အရည်ထုတ်ယူစစ်ဆေးခြင်း (Lumbar Puncture) ဆိုသည်မှာ ဦးနှောက်နှင့် ကျောရိုးအာရုံကြောမကြီးတစ်လျှောက် လှည့်ပတ်နေသောအရည် (စီအက်စ်ဖက် – cerebrospinal fluid-CSF) ကို ခါးရိုးဆစ်နှစ်ခုကြားမှတစ်ဆင့် ထုတ်ယူ၍ ရောဂါရှာဖွေသည့်နည်းလမ်းဖြစ်သည်။ ဦးနှောက်အာရုံကြောရောဂါများ အထူးသဖြင့် ဦးနှောက်အမြှေးရောင်၊ ဦးနှောက်ရောင်ရောဂါများအတွက် အသုံးဝင်သော၊ အန္တရာယ်ကင်းသော စစ်ဆေးမှုတစ်ခုဖြစ်သည်။

ပြုလုပ်ရန်လိုအပ်သော ရောဂါနှင့်အခြေအနေများ

အောက်ပါရောဂါအခြေအနေများကို သံသယရှိပါက Lumbar Puncture ပြုလုပ်ရန် လိုအပ်သည်။

ဦးနှောက်နှင့် ဦးနှောက်အမြှေးပါး ပိုးဝင်ခြင်း၊ ရောင်ရမ်းခြင်း (Meningitis, Encephalitis)
ဦးနှောက်နှင့် ကျောရိုးအာရုံကြောသို့ ပျံ့နှံ့လာသောကင်ဆာများ (ဥပမာ _ သွေးကင်ဆာ)
အာရုံကြောစနစ်ကို ရောင်ရမ်းစေသော ရောဂါများ (ဥပမာ – Multiple Sclerosis နှင့် Guillain-Barre Syndrome)
ကိုယ်ခံအားစနစ် တုံ့ပြန်ခြင်းကြောင့် ဦးနှောက်နှင့်အာရုံကြောစနစ် ထိခိုက်သောရောဂါများ (Autoimmune neurological conditions)
ဦးနှောက်ကင်ဆာ၊ အဖုအကျိတ်များကြောင့်မဟုတ်ဘဲ ဖြစ်ပွါးရသည့်အကြောင်းရင်း မသိနိုင်သည့် ဦးနှောက်တွင်းဖိအားများခြင်းကြောင့် ခေါင်းကိုက်သောရောဂါ (Idiopathic intracranial hypertension)

ကြိုတင်သိရှိထားရမည့် အချက်များ

ယေဘုယျအားဖြင့် ခါးဆစ်ကြားမှ အရည်ထုတ်ယူစစ်ဆေးခြင်းသည် လွယ်ကူရိုးရှင်းသော စစ်ဆေးမှုတစ်ခုဖြစ်ပြီး နောက်ဆက်တွဲဆိုးကျိုးများအဖြစ် အသက်အန္တရာယ်၊ ခန္ဓာကိုယ်ချည့်နဲ့ခြင်းများအတွက် စိုးရိမ်ရန်မလိုပါ။ အချိန်ကြာမြင့်စွာ ကြိုတင်အစာဖြတ်ရန်လည်း မလိုအပ်ပါ။ သို့သော် အချို့သောအခြေအနေများတွင် နာရီပိုင်းခန့် အစာမစားရန်နှင့် သောက်လက်စဆေးဝါးအချို့ (ဥပမာ _ သွေးကျဲဆေးများ) ခေတ္တရပ်ထားရန် လိုအပ်သည်။ စစ်ဆေးမှုမပြုလုပ်မီ နောက်ဆက်တွဲအန္တရာယ်များ ကင်းစေရန်အတွက် လူနာရာဇဝင်မေးမြန်းခြင်း၊ စမ်းသပ်ခြင်း၊ လိုအပ်သော စစ်ဆေးခြင်းများ ပြုလုပ်ရသည်။

စမ်းသပ်စစ်ဆေးပုံအဆင့်ဆင့်

ခါးဆစ်ကြားမှ အရည်ထုတ်ယူစစ်ဆေးခြင်း (Lumbar Puncture – LP) ကို ပိုးသတ်ထားသော သီးသန့်အခန်းတွင်သာ ပြုလုပ်လေ့ရှိသည်။ ဤစစ်ဆေးမှုသည် ဦးနှောက်နှင့် အာရုံကြောပတ်လည်ရှိ အရည် (Cerebrospinal Fluid – CSF) ကို ရယူစစ်ဆေးခြင်းဖြစ်သည်။

ကြိုတင်ပြင်ဆင်ခြင်းနှင့် အနေအထားပြင်ဆင်ခြင်း
- စစ်ဆေးမှု ပြုလုပ်မည့်သူ (ဆရာဝန်/သူနာပြု) နှင့် လူနာသည် ပိုးသတ်ထားသော အဝတ်များကို ဝတ်ဆင်ရသည်
- လူနာအနေအထား
  လူနာအား ကုတင်ပေါ်တွင် ဘေးစောင်း၍ ဦးခေါင်းနှင့်ဒူးအား ရင်ညွန့်ဘက်သို့ ကွေးနေသည့် အနေအထားအတိုင်း လဲလျောင်းထားရသည်။ ဤအနေအထားသည် ခါးရိုးဆစ်များကြားရှိ နေရာလွတ်ကို ကျယ်စေရန် အရေးကြီးသောကြောင့် အခြားသူများမှ ကူညီထိန်းကိုင်ထားရန် လိုအပ်နိုင်သည်။
- ပိုးသတ်ခြင်း
  စစ်ဆေးမှု ပြုလုပ်မည့် ခါးနေရာကို စနစ်တကျ ပိုးသတ်ခြင်း ပြုလုပ်သည်။
- အိပ်ဆေး သို့မဟုတ် ထုံဆေးပေးခြင်း
  လိုအပ်ပါက လူနာသက်သောင့်သက်သာရှိစေရန် အိပ်ဆေး သို့မဟုတ် ထုံဆေး ပေးနိုင်သည်။
အရည်ထုတ်ယူ စစ်ဆေးခြင်း
- အပ်ထည့်သွင်းခြင်း
  အထက်ပါ ဘေးစောင်းကွေးနေသော အနေအထားတွင် ဆရာဝန်သည် ခါးရိုးဆစ်နှစ်ခုကြားအတွင်းသို့ သေးငယ်သောအပ်ကို ဖြည်းညင်းစွာ ထိုးသွင်းသည်။
- အရည်ထုတ်ယူခြင်း
  အပ်မှတစ်ဆင့် CSF အရည်အနည်းငယ်ကို စုပ်ယူပြီး ပိုးသတ်ထားသော ပုလင်းများဖြင့် ခံယူရသည်။
- ဖိအား တိုင်းတာခြင်း
  CSF အရည် စတင်ထွက်ရှိချိန်တွင် ဖိအားတိုင်းတာသော ကိရိယာဖြင့် စီအက်စ်အက်ဖ် (CSF) အရည်ဖိအားကို တိုင်းတာနိုင်သည်။ ၎င်းသည် ရောဂါရှာဖွေရာတွင် အရေးပါသော အချက်အလက် ဖြစ်သည်။
- ကြာချိန်
  အကြမ်းအားဖြင့် ခါးဆစ်ကြားမှ အရည်ထုတ်ယူ စစ်ဆေးခြင်းသည် မိနစ် (၃၀) ခန့် ကြာမြင့်နိုင်သည်။
စစ်ဆေးမှုပြီးဆုံးပြီးနောက် လိုက်နာရန်
- အပ်ဖောက်ထားသောနေရာကို ပိုးသတ်ထားသော အဝတ်ဖြင့် ဖိအုပ်ထားရမည်
- စစ်ဆေးမှု ပြုလုပ်ပြီးပါက လူနာအား လဲလျောင်းသော အနေအထား (ခေါင်းမထောင်ဘဲ) ဖြင့် အချိန် (၁) နာရီခန့် နေခိုင်းလေ့ရှိသည်၊ ၎င်းသည် နောက်ဆက်တွဲ ပြဿနာများ (ဥပမာ _ ခေါင်းကိုက်ခြင်း) ကို လျှော့ချရန် ကူညီပေးသည်
- ကိုယ်တိုင် ကားမောင်းခြင်းနှင့် ပြင်းထန်သော လှုပ်ရှားမှုများ ပြုလုပ်ခြင်းကို (၂၄) နာရီခန့် ရှောင်ကြဉ်ရမည်
- ထုတ်ယူထားသော အရည်နမူနာကို ဓာတ်ခွဲခန်းသို့ ပို့ဆောင်ကာ လိုအပ်သော စမ်းသပ်ချက်များ (ဥပမာ_ရောဂါပိုး ရှိမရှိ စစ်ဆေးခြင်း) ဆက်လက် ပြုလုပ်မည်ဖြစ်သည်

သိရှိနိုင်သောအဖြေများ

ခါးဆစ်ကြားမှ စီအက်စ်ဖက်အရည် ထုတ်ယူစစ်ဆေးခြင်းဖြင့် ဦးနှောက်တွင်းဖိအား၊ ၎င်းအရည်တွင်ပါဝင်သော ဆဲလ်နှင့် ဓာတ်ပစ္စည်းများ (ဥပမာ_သွေးဖြူဥ၊ သွေးနီဥ၊ သကြားဓာတ်၊ ပရိုတင်းဓာတ်၊ ကင်ဆာဆဲလ်) ကို စမ်းသပ်သိရှိနိုင်သည်။ ကူးစက်ရောဂါပိုးများ ရှိမရှိကိုလည်း စစ်ဆေးသိရှိနိုင်သည်။

ဓာတ်ခွဲခန်းပို့စစ်ဆေးရာတွင် ပုံမှန်အဖြေများ (ဥပမာ_ဆဲလ်အရေအတွက်၊ ပါဝင်သောဓာတ်ပစ္စည်း၊ အချိုးအစား စသည်) ကို (၂၄) နာရီအတွင်း သိရှိနိုင်သည်။ အဆိုပါအရည်ကို ပိုးမွေးစစ်ဆေးသည့်အဖြေကို ရရှိရန် အနည်းဆုံး (၄၈)နာရီကျော် မှ ရက်အနည်းငယ်အထိ ကြာမြင့်နိုင်သည်။

နောက်ဆက်တွဲဆိုးကျိုးများ

ခါးဆစ်ကြားမှ အရည်ထုတ်ယူ စစ်ဆေးခြင်း (LP) သည် ယေဘုယျအားဖြင့် ဘေးအန္တရာယ်ကင်းသော စမ်းသပ်မှုတစ်ခုဖြစ်သည်။ သို့သော် တစ်ခါတစ်ရံတွင် အောက်ပါ နောက်ဆက်တွဲလက္ခဏာများ ကြုံတွေ့ရနိုင်သည်။

အဖြစ်များသော ယာယီလက္ခဏာများ
- ခေါင်းကိုက်ခြင်းနှင့် ခါးနာခြင်း
  - စစ်ဆေးမှု ပြုလုပ်ပြီး နာရီပိုင်း မှ ရက်အနည်းငယ်အထိ ခံစားရတတ်သည်၊ ခါးနာခြင်း သို့မဟုတ် စစ်ဆေးသည့် နေရာတစ်ဝိုက် နာကျင်ခြင်းတို့ ဖြစ်တတ်သည်
  - ထိုသို့ဖြစ်ပါက ရေများများသောက်ခြင်း၊ ခေတ္တနားနေခြင်းနှင့် ပါရာစီတမောကဲ့သို့သော အကိုက်အခဲပျောက်ဆေးများ သောက်သုံးခြင်းဖြင့် သက်သာစေနိုင်သည်
ကြိုတင်ကာကွယ်နိုင်သော ပြင်းထန်သည့်လက္ခဏာများ
အောက်ပါ နောက်ဆက်တွဲဆိုးကျိုးများသည် ရှားပါးသော်လည်း မဖြစ်ပွါးစေရန်အတွက် ဆရာဝန်များသည် အထူးဂရုပြု၍ စစ်ဆေးမှုများ ပြုလုပ်သည်။
- စမ်းသပ်သည့်နေရာမှ ပိုးဝင်နိုင်ခြင်း (Infection)
  - ပိုးမဝင်နိုင်ရန် ခါးဆစ်ကြားမှ အရည်ထုတ်ယူ စစ်ဆေးခြင်းကို ပိုးသတ်ထားသော သီးသန့်အခန်းတွင် စနစ်တကျ ပြုလုပ်ရသည်
  - အပ်ထိုးမည့် အရေပြားနေရာတွင် အနာ သို့မဟုတ် ပိုးဝင်နေသည့် လက္ခဏာရှိနေပါက ထိုစစ်ဆေးမှုကို ပြုလုပ်လေ့မရှိပါ
- အပ်ထိုးသောနေရာတွင် သွေးထွက်ခြင်း (Bleeding)
  - လူနာတွင် သွေးဥမွှား (Platelet) ပမာဏ အလွန်နည်းခြင်း သို့မဟုတ် သွေးခဲဓာတ်များ ပုံမှန်မဟုတ်ခြင်းကဲ့သို့သော သွေးမခဲနိုင်သည့် ပြဿနာများရှိပါက အဆိုပါစမ်းသပ် စစ်ဆေးမှုကို မပြုလုပ်သင့်ပါ
- ဦးနှောက်ကျွံခြင်း (Brainstem Herniation)
  - ၎င်းသည် အသက်အန္တရာယ်ဖြစ်စေသည်အထိ ပြင်းထန်နိုင်သော အခြေအနေဖြစ်သည်
  - အကယ်၍ လူနာတွင် ဦးနှောက်ဖိအားများနေသော အခြေအနေများ (ဥပမာ _ ဦးနှောက်အဖုအကျိတ်များ) ရှိသည်ဟု သံသယရှိပါက၊ ဆရာဝန်သည် LP မပြုလုပ်မီ ကွန်ပျူတာဓာတ်မှန် (CT scan) သို့မဟုတ် သံလိုက်ဓာတ်မှန် (MRI) ကို ဦးစွာရိုက်ယူ စစ်ဆေးမည်ဖြစ်သည်

နောက်ဆက်တွဲလက္ခဏာများ မသက်သာပါက
အကယ်၍ အထက်ဖော်ပြပါ နောက်ဆက်တွဲလက္ခဏာများ ခံစားရပြီး သက်သာပျောက်ကင်းခြင်းမရှိဘဲ ပိုမိုဆိုးရွားလာပါက သို့မဟုတ် အဖျားတက်ခြင်း၊ ခေါင်းပြင်းထန်စွာကိုက်ခြင်းကဲ့သို့သော လက္ခဏာသစ်များ ပေါ်လာပါက မိသားစုဆရာဝန်နှင့်လည်းကောင်း၊ သက်ဆိုင်ရာ ဆေးရုံ၊ ဆေးခန်းနှင့်လည်းကောင်း ချက်ချင်း တိုင်ပင်ပြသရန် လိုအပ်သည်။

References:

Mayo Clinic. (n.d.). Lumbar puncture: About the procedure. Retrieved July 16, 2025, from https://www.mayoclinic.org/tests-procedures/lumbar-puncture/about/pac-20394631
NHS. (n.d.). Lumbar puncture. Retrieved July 16, 2025, from https://www.nhs.uk/conditions/lumbar-puncture/
Johns Hopkins Medicine. (n.d.). Lumbar puncture — treatment, tests & therapies. Retrieved July 16, 2025, from https://www.hopkinsmedicine.org/health/treatment-tests-and-therapies/lumbar-puncture

Published: 30 August 2024

Last updated: 12 November 2025